Rabu, 16 April 2008

Tembang

Tembang

Tembang iku klebu golongan basa kang pinathok, kaiket ing wewaton warna-warna, yaiku :
- cacahing gatra saben sapadane
- guru wilangan yaiku cacahing wanda saben segatra
- guru lagu (dhong-dhing) yaiku tibaning swara ing saben pungkasaning gatra
Tembang jawa iku lumrahe kapilah pilah dadi 3 golongan, yaiku :
- tembang Macapat
- tembang Tengahan
- tembang Gedhe
A. Tembang Macapat
Tembang macapat (tembang cilik) yaiku tembang kang nganggo wewaton (guru) mangkene :
1. Guru Gatra : cacahing gatra saben sapada
2. Guru Wilangan : cacahing wanda saben segatrane
3. Guru Lagu : dhong-dhing ing saben pungkasaning gatra
Ulen-unen ing tembang iku diarani cakepan.
Cacahe tembang Macapat ana 11 iji :
a. Gambuh : 7u, 10u, 12i, 8u, 8o (5 gatra)
b. Mijil : 10i, 6o, 10e, 10i, 6i, 6u (6 gatra)
c. Pucung : 12u, 6u, 8i, 12a (4 gatra)
d. Megatruh : 12 u, 8i, 8u, 8i, 8o (5 gatra)
e. Kinanthi : 8u, 8i, 8a, 8i, 8a, 8i (6 gatra)
f. Maskumambang : 12i, 6a, 8i, 8a (4 gatra)
g. Durma : 12a, 7i, 6a, 7a, 8i, 5a, 7i (7 gatra)
h. Pangkur : 8a, 11i, 8u, 7a, 12u, 8a, 8i (7 gatra)
i. Asmaradana : 8i, 8a, 8e, 8a, 7a, 8u, 8a (7 gatra)
j. Dhandhanggula : 10i, 10a, 8e, 7u, 9i, 7a, 6u, 8a, 12e, 7a (10 gatra)
k. Sinom : 8a, 8i, 8a, 8i, 7i, 8u, 7a, 8i, 12a (9 gatra)
B. Tembang Tengahan
Tembang tengahan iku satemene uga tembang macapat nanging uwis ora populer, wis arang-arang kesrambah, uga nganggo ngelingi :
1. Guru Wilangan : cacahing wanda saben segatrane
2. Guru Lagu : dhong-dhing ing saben pungkasaning gatra
Buku kang isi crita nganggo tembang tengahan iku arane kidung, umpamane : Kidung Sundhayana, Kidung Ranggalawe lsp.
Dene kang klebu ewoning tembang tengahan iku :
- Balabak
- Wirangrong
- Jurudemung
- Girisa
Tuladha :
1. Jurudemung (7 gatra) : 8a, 8u, 8u, 8a, 8u, 8a, 8u
Niajeng mring gandhok wetan
wus panggih lan rara Mendut
alon wijile kang wuwus
“Heh Mendut pamitanira
adhedhasar adol bungkus
wus katur sarta kalilan
dening jeng Kyai Tumenggung
(Pranacitra)
2. Wirangrong (6 gatra) : 8i, 8o, 10u, 6i, 7a, 8a
Andedulu ing samargi
langening enu katongtong
surem-surem ri sang hima naput
pak-ampak nglimputi
luhuring sri narendra
prabu Harjunawijaya
(Harjunasasra)
3. Balabak (6 gatra) : 12a, 3e, 12a, 3e, 12a, 3e
Para mudha tamenging nusa lan bangsa
dadine
aneng sira mulya makmuring nagara
dununge
sira samya kajibah bangun nagara
yektine
4. Girisa (8 gatra) : 8a, 8a, 8a, 8a, 8a, 8a, 8a, 8a
Den bisa nampani padha
mungguh sasmitaning sukma
ingkang padha marang sira
wineruhken becik ala
anygah karepanira
kang marang panggawe ala
kang tumiba siya-siya
yaiku paring Yang Suksma
(PB IV – Wulangreh)
C. Tembang Gedhe
Tembang gedhe ing jaman saiki iku satemene niru tembang gedhe kuna kang aran kakawin, yaiku kang kaiket ing wewaton.
1. Guru Wilangan
2. Guru Lagu : abot enthenging swara utawa dawa cendhaking wanda
Rehning ing jaman saiki umume wis padha ora ngreti marang abot enthenging swara apa sen dawa cendhaking swara, pandhapuking tembang gedhe bung nganggo wewaton :
- cacahing wanda ing dalem segatra kang diarani laku, lan cacahing wanda saben gatra padha bae.
Ing jaman saiki tembang gedhe iku bung kanggo mbukani gending. Cacahing tembang gedhe luwih akeh tinimbang tembang macapat lan tembang tengahan.
Tuladha :
Petikan saka layang Sendhon Langen Swara anggitan dalem Mangkunegara IV.
1. Citramengeng, laku 12 bali kaping 4, kapedhot 6/6 :
Lamun sira kaki, dumadi prajurit
den bisa tuladha, patih Mahespati
lelabuhanira, ingkang triprakara
guna, kaya, purun, estu yen utama
2. Kusumastuti, laku 13, bali kaping 4, kapedhot 7/6 :
Dhuh kulup putraningsun, sireku wus wanci
pisah lan jeneng ing wang, ywa kulinang ardi
becik sira neng praja, suwiteng narpati
nanging ta wekasingwang, ywa pegat teteki
3. Mintajiwa, laku 16, bali kapling 4, kapedhot 8/8 :
Larasing reh sang nahen kung, ing dyah lan kapadhan ing sih
kasangsaya ing turida, rudatine angranuhi
ngrancaka tanah wigena, ginupita ing sahari
rinipta pama puspita, pantes patrape kang warni

Tidak ada komentar: